سطح‌بندی مؤلفه‌های الگوی برنامه درسی مهارت‌محور در دوره متوسطه اول با استفاده از مدل‌سازی ساختاری تفسیری (ISM) و تحلیل MICMAC

محمد   بیات; حمید رضا رضازاده بهادران; نادر  برزگر; عباس خورشیدی; بهارک  شیرزاد کبریا

نویسندگان

محمد بیات گروه برنامه ریزی درسی، واحد بین المللی کیش، دانشگاه آزاد اسلامی، کیش، ایران نویسنده https://orcid.org/0009-0007-6339-232X
حمید رضا رضازاده بهادران گروه تربیت و مشاوره، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران نویسنده مسئول https://orcid.org/0009-0003-1146-2593
نادر برزگر گروه علوم تربیتی، واحد اسلامشهر، دانشگاه آزاد اسلامی، اسلامشهر، ایران نویسنده https://orcid.org/0000-0001-8755-6834
عباس خورشیدی گروه مدیریت آموزشی، واحد اسلامشهر، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران نویسنده https://orcid.org/0000-0001-8807-3543
بهارک شیرزاد کبریا گروه مدیریت آموزشی و آموزش عالی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران نویسنده https://orcid.org/0000-0001-6472-7848

کلمات کلیدی:

برنامه درسی مهارت‌محور, تربیت نیروی انسانی, متوسطه اول, مدل‌سازی ساختاری–تفسیری, تحلیل MICMAC, شایستگی‌محوری

چکیده

هدف این پژوهش، شناسایی و تبیین روابط ساختاری، تعیین سطوح سلسله‌مراتبی و تحلیل قدرت نفوذ و وابستگی مؤلفه‌های الگوی برنامه درسی مبتنی بر تربیت نیروی انسانی مهارت‌محور در دوره متوسطه اول بود. پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و از نظر رویکرد، آمیخته اکتشافی بود. در مرحله کیفی، با استفاده از فراترکیب و مرور نظام‌مند منابع علمی داخلی و خارجی، عوامل مرتبط با برنامه درسی مهارت‌محور شناسایی و پس از تحلیل محتوایی و اعتبارسنجی خبرگانی، عوامل هم‌پوشان در قالب 12 مؤلفه اصلی تلفیق شدند. در مرحله کمی، 15 نفر از متخصصان برنامه‌ریزی درسی، آموزش مهارت‌محور و مدیریت آموزشی به روش هدفمند در پانل خبرگان مشارکت کردند. داده‌ها با استفاده از پرسشنامه روابط ساختاری زوجی گردآوری شد. برای تعیین روابط میان مؤلفه‌ها، ماتریس خودتعاملی ساختاری و ماتریس دستیابی تشکیل و سپس مدل‌سازی ساختاری تفسیری برای سطح‌بندی مؤلفه‌ها و تحلیل MICMAC برای تعیین قدرت نفوذ و وابستگی آن‌ها به کار گرفته شد. نتایج ISM ساختاری پنج‌سطحی را نشان داد. اهداف برنامه درسی مهارت‌محور، سیاست‌گذاری و مدیریت آموزشی، فرهنگ یادگیری مهارت‌محور و توسعه حرفه‌ای معلمان در بنیادی‌ترین سطح قرار گرفتند و بیشترین نقش پیشران را داشتند. محتوای منعطف و کاربردی و محیط و زیرساخت یادگیری در سطح چهارم، راهبردهای فعال یاددهی–یادگیری و یادگیری مبتنی بر پروژه و مسئله در سطح سوم، و توانمندسازی یادگیرنده و سوادهای نوین در سطح دوم قرار گرفتند. ارزشیابی شایستگی‌محور و پیامدهای مهارتی در سطح نخست و به‌عنوان وابسته‌ترین بروندادهای مدل شناسایی شدند. تحلیل MICMAC نیز مؤلفه‌های بنیادین را در خوشه مستقل/پیشران، مؤلفه‌های ساختاری و فرایندی را در خوشه پیوندی، و مؤلفه‌های مربوط به توانمندسازی، ارزشیابی و پیامدهای مهارتی را در خوشه وابسته قرار داد؛ هیچ متغیر خودمختاری شناسایی نشد. استقرار اثربخش برنامه درسی مهارت‌محور مستلزم آغاز اصلاحات از مؤلفه‌های بنیادین، به‌ویژه سیاست‌گذاری آموزشی، فرهنگ مهارت‌محور و توسعه حرفه‌ای معلمان، و سپس تقویت مؤلفه‌های ساختاری و فرایندی است؛ زیرا تحقق توانمندی‌های یادگیرندگان، ارزشیابی شایستگی‌محور و پیامدهای مهارتی به عملکرد منسجم این لایه‌های زیربنایی وابسته است.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

Abrami, P. C., Bernard, R. M., Borokhovski, E., Waddington, D. I., Wade, C. A., & Persson, T. (2015). Strategies for Teaching Students to Think Critically: A Meta-Analysis. Review of Educational Research, 85(2), 275-314. https://doi.org/10.3102/0034654314551063

Baartman, L., & Gulikers, J. (2017). Assessment in Dutch Vocational Education: Overview and Tensions of the Past 15 Years. In (pp. 245-266). https://doi.org/10.1007/978-3-319-50734-7_12

Bou Karroum, R. (2025). Impact of Professional Learning Communities on Teacher Performance and Student Achievement: A Systematic Review

Candia, C., Pulgar, J., & Pinheiro, F. L. (2025). Interconnectedness in Education Systems. In (pp. 891-909). Edward Elgar Publishing Limited. https://doi.org/10.4337/9781802207309.00079

Clarke, M. (2018). Rethinking Graduate Employability: The Role of Capital, Individual Attributes and Context. Studies in Higher Education, 43(11), 1923-1937. https://doi.org/10.1080/03075079.2017.1294152

Darling-Hammond, L., Flook, L., Cook-Harvey, C., Barron, B., & Osher, D. (2020). Implications for Educational Practice of the Science of Learning and Development. Applied Developmental Science, 24(2), 97-140. https://doi.org/10.1080/10888691.2018.1537791

Daugherty, B. (2025). Comparing Standards-Based Grading and Traditional Grading Practices: The Influence of Two Grading Practices on State-Standardized Test Scores and High School Grades Arkansas State University].

Freeman, S., Eddy, S. L., McDonough, M., Smith, M. K., Okoroafor, N., Jordt, H., & Wenderoth, M. P. (2014). Active Learning Increases Student Performance in Science, Engineering, and Mathematics. Proceedings of the National Academy of Sciences, 111(23), 8410-8415. https://doi.org/10.1073/pnas.1319030111

Fullan, M. (2025). The New Meaning of Educational Change. Teachers College Press.

Gallardo, K. (2020). Competency-Based Assessment and the Use of Performance-Based Evaluation Rubrics in Higher Education: Challenges towards the Next Decade. Problems of Education in the 21st Century, 78(1), 61-79. https://doi.org/10.33225/pec/20.78.61

Guo, P., Saab, N., Post, L. S., & Admiraal, W. (2020). A Review of Project-Based Learning in Higher Education: Student Outcomes and Measures. International Journal of Educational Research, 102, 101586. https://doi.org/10.1016/j.ijer.2020.101586

Han, Z., Zhou, Z., Huang, C., Wang, X., Chen, G., & Huang, Q. (2026). Investigating the Evolution of Effective Teams among Middle School Students: Insights from Real-Time Collaborative Learning. Interactive Learning Environments, 34(5), 3436-3456. https://doi.org/10.1080/10494820.2025.2568908

Harahap, R. H., & Hale, Y. (2026). Problem-Based Learning in Primary Schools: Enhancing Conceptual Understanding and Problem-Solving Skills. International Journal of Educatio Elementaria and Psychologia, 3(2), 180-198.

Hristov, S., Nakov, D., & Miočinović, J. (2023). Constructive Alignment between Objectives, Teaching and Learning Activities, Student Competencies and Assessment Methods in Higher Education. Journal of Agriculture and Plant Sciences, 21(2), 21-36. https://doi.org/10.46763/JAPS23212021h

Lee, M. Y., & Lee, J. S. (2025). Project-Based Learning as a Catalyst for Integrated STEM Education. Education Sciences, 15(7), 871. https://doi.org/10.3390/educsci15070871

Meijer, K., Baartman, L., Vermeulen, M., & de Bruijn, E. (2025). Mapping Teachers' Perceived Importance of Assessment Competence: A Quantitative Exploration in the Context of Dutch Higher Vocational Education. Empirical Research in Vocational Education and Training, 17(1), 10. https://doi.org/10.1186/s40461-025-00185-5

Oecd. (2023). Education at a Glance 2023: OECD Indicators. https://doi.org/10.1787/e13bef63-en

Rodríguez-Silva, C., Cabrera Cuevas, J., & Violant-Holz, V. (2026). Fostering Creativity through Educational Interventions in Higher Education: A Systematic Review. The Journal of Creative Behavior, 60(1), e70078. https://doi.org/10.1002/jocb.70078

Saha, G. C., Akber, S. M., & Roy, A. (2023). Impact of Outcome-Based Education (OBE) on Learners' Performance in Business Courses. International Journal of Professional Business Review, 8(8), 6. https://doi.org/10.26668/businessreview/2023.v8i8.2394

Samad, M. R. (2026). Competency Based Learning Models in Vocational Education: A Literature Review. Journal of Vocational Education and Technical Engineering, 1(1), 1-9. https://doi.org/10.64850/jovete.v1i1.188

Stănescu, D. F., Frunzaru, V., & Stefanita, O. (2024). Self-Regulated Learning, Self-Efficacy and Life-Long Learning: The Mediating Role of Future Orientation. Kybernetes. https://doi.org/10.1108/K-03-2024-0585

Steketee, C., Moran, M., Brewer, M., & Rogers, G. D. (2024). The Four-Dimensional Curriculum Framework: 10 Years On. Focus on Health Professional Education: A Multi-Professional Journal, 25(2), 98-109. https://doi.org/10.11157/fohpe.v25i2.722

Suleymanova, A. (2026). Ensuring Policy Coherence and Competency-Based Alignment in Pedagogical Education: A Systematic Analysis of Minimum Educational Requirements and 21st-Century Skills Development in Azerbaijan.

Thornhill-Miller, B., Camarda, A., Mercier, M., Burkhardt, J. M., Morisseau, T., Bourgeois-Bougrine, S., & Lubart, T. (2023). Creativity, Critical Thinking, Communication, and Collaboration: Assessment, Certification, and Promotion of 21st Century Skills for the Future of Work and Education. Journal of Intelligence, 11(3), 54. https://doi.org/10.3390/jintelligence11030054

Van Laar, E., van Deursen, A. J., van Dijk, J. A., & De Haan, J. (2019). Determinants of 21st-Century Digital Skills: A Large-Scale Survey among Working Professionals. Computers in human Behavior, 100(93), 104. https://doi.org/10.1016/j.chb.2019.06.017

Winterton, J. (2017). Competence-Based Vocational and Professional Education. In (pp. 1). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-319-41713-4_51

Zaky, H. (2026). Reimagining Higher Education: The Promise and Challenges of Competency-Based Learning in the Digital Age. Knowledge, 6(3), 15. https://doi.org/10.3390/knowledge6030015