طراحی و اعتباریابی الگوی سواد رسانهای انتقادی در شبکههای اجتماعی تصویرمحور (مورد مطالعه: اینستاگرام) و سنجش تأثیر آن بر تابآوری شناختی کاربران در برابر محتوای تحریفشده
کلمات کلیدی:
سواد رسانهای انتقادی, اینستاگرام, شبکههای اجتماعی تصویرمحور, تابآوری شناختی, محتوای تحریفشده, اعتباریابی الگوچکیده
هدف پژوهش حاضر طراحی و اعتباریابی الگوی سواد رسانهای انتقادی در شبکه اجتماعی اینستاگرام و بررسی نقش آن در تبیین تابآوری شناختی کاربران در مواجهه با محتوای تحریفشده بود. این پژوهش با رویکرد آمیخته اکتشافی متوالی انجام شد. در بخش کیفی، با ۱۸ نفر از متخصصان حوزه ارتباطات، سواد رسانهای، روانشناسی رسانه و مطالعات فرهنگی مصاحبه نیمهساختاریافته صورت گرفت و دادهها با روش تحلیل مضمون تحلیل شدند. بر اساس یافتههای کیفی و مبانی نظری، پرسشنامه محققساخته سواد رسانهای انتقادی تدوین شد. در بخش کمی، ۴۲۰ نفر از کاربران فعال اینستاگرام در شهر تهران به روش نمونهگیری خوشهای چندمرحلهای انتخاب شدند. برای بررسی روایی و پایایی ابزار از تحلیل عاملی اکتشافی، تحلیل عاملی تأییدی، پایایی ترکیبی و میانگین واریانس استخراجشده استفاده شد. همچنین جهت آزمون روابط ساختاری میان ابعاد الگوی سواد رسانهای انتقادی و تابآوری شناختی از مدلیابی معادلات ساختاری بهره گرفته شد. نتایج تحلیل عاملی تأییدی نشان داد که الگوی سواد رسانهای انتقادی از پنج بعد اصلی شامل تحلیل انتقادی محتوای تصویری، ارزیابی اعتبار منابع، تشخیص تحریف و دستکاری رسانهای، آگاهی از سازوکار الگوریتمی پلتفرم و بازاندیشی شناختی در مواجهه با محتوا تشکیل شده است. شاخصهای برازش مدل حاکی از برازش مطلوب ساختار پیشنهادی بودند (CFI=0.96، TLI=0.95، RMSEA=0.056). نتایج مدلیابی معادلات ساختاری نشان داد که تمامی ابعاد الگو تأثیر مثبت و معناداری بر تابآوری شناختی دارند. بیشترین اثر مربوط به تشخیص تحریف و دستکاری رسانهای (β=0.38) و پس از آن بازاندیشی شناختی (β=0.33) بود. همچنین ابعاد الگوی سواد رسانهای انتقادی توانستند ۶۸ درصد از واریانس تابآوری شناختی کاربران را تبیین کنند (R²=0.68). یافتههای پژوهش نشان داد که سواد رسانهای انتقادی در محیط اینستاگرام سازهای چندبعدی و مؤثر در ارتقای تابآوری شناختی کاربران است. برخورداری از مهارتهای تحلیل انتقادی، ارزیابی اعتبار منابع، تشخیص تحریفهای رسانهای، آگاهی الگوریتمی و بازاندیشی شناختی میتواند توانایی کاربران را در مقاومت در برابر اطلاعات نادرست و محتوای گمراهکننده افزایش دهد. بر این اساس، الگوی ارائهشده میتواند به عنوان چارچوبی معتبر برای طراحی برنامههای آموزشی سواد رسانهای در محیطهای دیجیتال مورد استفاده قرار گیرد.
دانلودها
مراجع
Ahadzadeh, A. S., Wu, S. L., Ong, F. S., Deng, R., & Lee, K.-F. (2022). A Moderated Mediation Model of Perceived Effect of Fitspiration Images on Self: The Influence of Media Literacy and BMI. International journal of environmental research and public health, 19(9), 5077. https://doi.org/10.3390/ijerph19095077
Astuti, Y. D., Attaymini, R., Dewi, M. S. R., & Zuhri, A. (2023). Combating the Disinfodemic and Spreading Digital Literacy in Indonesia: Analyzing Japelidi's #Japelidivshoakscovid19 Campaign. Channel Jurnal Komunikasi, 11(1). https://doi.org/10.12928/channel.v11i1.179
Balaban, D. C., Mucundorfeanu, M., & Mureșan, L. I. (2022). Adolescents’ Understanding of the Model of Sponsored Content of Social Media Influencer Instagram Stories. Media and Communication, 10(1), 305-316. https://doi.org/10.17645/mac.v10i1.4652
Borges, G., Sigiliano, D., & Lima, C. A. R. (2024). #FandomsPeloVoto (#FandomsfortheVote): Fan Activism for Youth Voter Engagement in the 2022 Brazilian Elections. Palabra Clave, 26(4), 1-28. https://doi.org/10.5294/pacla.2023.26.4.4
Castro-Lemus, N., Ortiz-Romero, M., & Ruiz, Á. R. (2025). Women Athletes’ Representation on Instagram: A Feminist Critical Discourse Analysis of Spanish Media Coverage During the Paris 2024 Olympics. International Review for the Sociology of Sport. https://doi.org/10.1177/10126902251343318
Dias-Trindade, S., & Moreira, J. A. (2021). Competencias Digitales Y Alfabetización Mediática Para Una Educación Abierta Y en Línea. Obra Digital(21), 10-15. https://doi.org/10.25029/od.2021.341.21
Erlandsson, L. C., Bocchino, A., Palazón-Fernández, J. L., Lepiani, I., Rebollo, E. C., & Alonso, R. Q. (2025). Validation of the Adapted eHEALS Questionnaire for Assessing Digital Health Literacy in Social Media: A Pilot Study. Nursing Reports, 15(9), 330. https://doi.org/10.3390/nursrep15090330
Fardiah, D., Darmawan, F., Rinawati, R., Cholifah, Y. W., & Abdullah, S. I. (2023). The Impact of Hoax Educational Content on Instagram in Improving People's Digital Literacy Skills. Kne Social Sciences. https://doi.org/10.18502/kss.v8i18.14332
Fitri, F., Fitri, A. N., & Ni’mah, N. (2022). Strategy of Fadhlul Fadhlan Pesantren in Developing Media Literacy. Santri Journal of Pesantren and Fiqh Sosial, 3(2), 191-206. https://doi.org/10.35878/santri.v3i2.521
Hajduová, Z., Hutmanová, N., Jusko, Ľ., & Molitoris, Ľ. (2021). The Influence of Advertising on Children's Buying Behaviour: A Case Study in Slovakia. Marketing and Management of Innovations, 5(3), 199-210. https://doi.org/10.21272/mmi.2021.3-17
Hudia, R., & Affandi, I. (2022). Students’ Perceptions of the Use of Instagram Social Media as One of Generation Z’s Political Education Facilities. https://doi.org/10.2991/assehr.k.220108.057
Hyun, J., Heidt, E. B., & Prasad, G. (2022). Designing Critical Multilingual Multiliteracies Projects in Two-Way Immersion Classrooms: Affordances and Impacts on Students. Canadian Journal of Applied Linguistics, 25(3), 1-32. https://doi.org/10.37213/cjal.2022.32599
Ichim, A. S. (2022). Noms D’occupations Empruntés À L’anglais Dans Le Jargon Roumain De La Mode. Studii Și Cercetări De Onomastică Și Lexicologie, 28(1-2), 332-348. https://doi.org/10.52846/scol.2021.1-2.22
Krismuntika, W., Kusrini, N., & Ikhtiarti, E. (2022). Le Mélange Et L’Alternance Codique Du Français en Anglais Dans L’Instagram. Hexagone Jurnal Pendidikan Linguistik Budaya Dan Sastra Perancis, 11(1), 1. https://doi.org/10.24114/hxg.v11i1.34522
Kühn, J., & Riesmeyer, C. (2021). Brand Endorsers With Role Model Function. Medienpädagogik Zeitschrift Für Theorie Und Praxis Der Medienbildung, 43, 67-96. https://doi.org/10.21240/mpaed/43/2021.07.25.x
Kurniawan, F., Gunawan, R., & Qodariah, L. (2022). The Relationship of Infographic Learning Media and Instagram Media to Students' Digital Literacy Ability in Social Studies Learning at SMP Shidqia Islamic School Bekasi. Edumaspul - Jurnal Pendidikan, 6(2), 2129-2135. https://doi.org/10.33487/edumaspul.v6i2.4555
Martínez-Gil, T., Fernández, R. G., Calderón-Garrido, D., & Piñol, C. M. (2023). Virtual Learning Communities Mediated Through Instagram: Pre-Teachers as Creators of Environments Through Visual Narratives. International Journal of Instruction, 16(4), 827-844. https://doi.org/10.29333/iji.2023.16446a
Marwantika, A. I., Prabowo, G. A., & Fauzi, A. F. (2023). Social Media Literacy Assistance to Ponorogo Instagram Admins as Citizen Journalism Activities. Amalee Indonesian Journal of Community Research and Engagement, 4(2), 555-569. https://doi.org/10.37680/amalee.v4i2.2287
Masur, P. K., Bazarova, N. N., & DiFranzo, D. (2023). The Impact of What Others Do, Approve Of, and Expect You to Do: An in-Depth Analysis of Social Norms and Self-Disclosure on Social Media. Social Media + Society, 9(1). https://doi.org/10.1177/20563051231156401
Michelot, F. (2022). Pour Faire Face Aux Défis Informationnels, Numériques Et Médiatiques Du 21e Siècle. Revue Hybride De L Éducation, 5(2), 1-27. https://doi.org/10.1522/rhe.v5i2.1235
Molek‐Kozakowska, K., & Kampka, A. (2021). Creative Reconstructions of Political Imagery in an Instagram-Based Election Campaign: Implications for Visual Rhetorical Literacy. Creativity Studies, 14(2), 307-322. https://doi.org/10.3846/cs.2021.14524
Moreno, M. P. M., Cuéllar, M. P., & Moreno, P. d. C. (2024). Instagram, the Tool of E-Patients With Multiple Sclerosis. Index Comunicación, 14(1), 207-227. https://doi.org/10.62008/ixc/14/01instag
Payant, C., & Kim, Y. (2022). Writing Pedagogy With Linguistically Diverse Language Learners and Users: The Nexus of Multilingualism, Multiliteracies and Multimodalities. Canadian Journal of Applied Linguistics, 25(3), i-xix. https://doi.org/10.37213/cjal.2022.33398
Purnama, R. F. (2021). The Concept of Tabayyūn in the Qur’ān: Efforts to Address the Spread of Information on Social Media. Jurnal at-Tibyan Jurnal Ilmu Alqur`an Dan Tafsir, 6(1), 40-58. https://doi.org/10.32505/at-tibyan.v6i1.2372
Safira, I., & Anggraini, C. (2023). Digital Literacy Analysis of Corporate Social Responsibility Conducted by Pt Olahkarsa Inovasi Indonesia. Ekspresi Dan Persepsi Jurnal Ilmu Komunikasi, 6(2), 317-327. https://doi.org/10.33822/jep.v6i2.4788
Seraiocco, N. (2024). Redocumentarisation en Ligne Et Fausses Nouvelles : Le Cas Canadien Du « Convoi De La Liberté ». Revue Internationale Animation Territoires Et Pratiques Socioculturelles(24), 1-22. https://doi.org/10.55765/atps.i24.2178
Sun, X., & Hicks, T. W. (2022). “It Improves Our Writing Enthusiasm”: Exploring Multimodal Resources for Teaching Contemporary College English Writing in China. Educatio Siglo Xxi, 40(3), 199-226. https://doi.org/10.6018/educatio.535051
Tarín‐Pelló, A., Fernández‐Álvarez, S., Suay‐García, B., Marco‐Crespo, E., Bueso‐Bordils, J. I., Galiana‐Roselló, C., & Pérez‐Gracia, M. T. (2026). The New Flemings Now Sing: A Methodological Evaluation of Gamification and Citizen Science Strategies to Raise Awareness on Antimicrobial Resistance. Immunology and Cell Biology. https://doi.org/10.1111/imcb.70094
Tuters, M. (2020). Fake News and the Dutch YouTube Political Debate Space. 217-238. https://doi.org/10.2307/j.ctv1b0fvs5.9
Undrum, L. V. M. (2022). Kritisk Tilnærming Til Tekster I Sosiale Medier. Acta Didactica Norden, 16(2). https://doi.org/10.5617/adno.8990
Undrum, L. V. M., Burgess, M. Ø., & Veum, A. (2024). Norse Gods on Instagram - Developing Critical Literacy Through Multimodal Text Production. Multimodality & Society, 5(2), 200-222. https://doi.org/10.1177/26349795241299763
Vizcaíno-Verdú, A., Aguaded, I., & Tudela, J. M. O. (2023). “No Moral Integrity”: Influencer Sharenting and Parental Protective Perception. Anàlisi, 69, 11-31. https://doi.org/10.5565/rev/analisi.3611
Wood, A. J., & Salman, A. (2022). Media Health Literacy on Preventive Health Behavior Among Indonesian Women. International Journal of Media and Communication Research, 3(1), 44-52. https://doi.org/10.25299/ijmcr.v3i1.8138
Zitmane, M., & Vorkule, M. (2022). Should Influencers Be Trusted? Analysis of Influencers’ Interaction With Children and Adolescents on Instagram and Youtube. 108-120. https://doi.org/10.22364/htqe.2022.08
