تجربه زیسته دانشجویان از حضور در کلاسهای اندیشه اسلامی یک و دو دانشگاه تهران
کلمات کلیدی:
تجربه زیسته, پدیدارشناسی, اندیشه اسلامی, دانشجویانچکیده
هدف این پژوهش، واکاوی و تفسیر تجربه زیسته دانشجویان دانشگاه تهران از حضور در کلاسهای اندیشه اسلامی یک و دو و شناسایی ساختارها، معانی و مضامین نهفته در ادراک آنان از این دروس عمومی اجباری بود. این مطالعه با رویکرد کیفی و روش پدیدارشناسی تفسیری مبتنی بر الگوی ونمنن انجام شد. مشارکتکنندگان شامل 18 دانشجوی کارشناسی دانشگاه تهران (10 زن و 8 مرد) از دانشکدههای مختلف بودند که هر دو درس اندیشه اسلامی یک و دو را گذرانده بودند. نمونهگیری بهصورت هدفمند و با حداکثر تنوع انجام شد و تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. دادهها از طریق مصاحبههای نیمهساختاریافته عمیق گردآوری و با استفاده از تحلیل مضمون بر اساس مراحل ششگانه ونمنن و با کمک نرمافزار MAXQDA 2020 تحلیل شدند. برای تضمین اعتمادپذیری یافتهها از معیارهای گوبا و لینکلن شامل باورپذیری، انتقالپذیری، قابلیت تأیید و اطمینانپذیری استفاده شد. تحلیل دادهها به استخراج پنج مضمون اصلی منجر شد: «ادراک تحمیل و انتخاب اجباری»، «شکاف میان محتوا و زیستجهان دانشجویی»، «مدرس بهمثابه میانجی یا مانع»، «راهبردهای بقا و مقاومت در کلاس» و «بزنگاههای بازاندیشی هویت دینی». یافتهها نشان دادند که دانشجویان غالباً این دروس را تجربهای تحمیلی و فاقد ارتباط معنادار با مسائل واقعی زندگی خود تلقی میکنند. همچنین، شیوه تدریس و ویژگیهای استاد نقش تعیینکنندهای در شکلگیری تجربه مثبت یا منفی دانشجویان داشت. مشارکتکنندگان برای مواجهه با فضای اجباری کلاس از راهبردهایی نظیر غیاب ذهنی، نمرهمحوری، طنز جمعی و پرسشگری انتقادی استفاده میکردند. با وجود غلبه تجربههای منفی، لحظات محدودی از بازاندیشی هویت دینی، پرسشگری و بازتعریف باورهای مذهبی نیز در روایت دانشجویان مشاهده شد. تجربه زیسته دانشجویان از کلاسهای اندیشه اسلامی بیش از آنکه تجربهای آموزشی و اندیشهورزانه باشد، تجربهای مبتنی بر اجبار، گسست از زیستجهان دانشجویی و ارتباط محدود با نیازهای واقعی آنان است. با این حال، وجود ظرفیتهای بالقوه برای شکلگیری گفتوگو، تفکر انتقادی و بازاندیشی دینی نشان میدهد که بازطراحی محتوا، کاهش اجبار، مسئلهمحور کردن مباحث و توسعه رویکردهای گفتوگومحور میتواند اثربخشی این دروس را بهطور معناداری افزایش دهد.
دانلودها
مراجع
Adib, Y., & Sardari, M. (2014). Phenomenology of Students' Experiences of the Hidden Curriculum in Islamic Studies Courses. Religion and Communication (Nameh-ye Sadegh), 2(3), 113-130.
Amini, M., & Madani, A. (2024). Representation of Students' Lived Experiences of the Professional Competencies of Islamic Studies Instructors. Research in Islamic Education and Training(98).
Bagheri, K., Sajjadieh, N., & Tavassoli, T. (2011). Approaches and Methods of Religious Education. Nashr-e Elm.
Freire, P. (1970). Pedagogy of the Oppressed. Continuum.
Ghaemi-Nik, M. (2018). Examining Factors Affecting the Effectiveness of Islamic Thought Courses. Research in Teaching and Learning, 15(1), 123-140.
Habermas, J. (1984). The Theory of Communicative Action, Vol. 1: Reason and the Rationalization of Society. Beacon Press.
Hosseini Karnami, S. H., Darabinia, M., & Marzband, R. (2018). Examining Students' Attitudes toward Islamic Studies Courses at Mazandaran University of Medical Sciences. Religion and Health, 6(1), 1-9.
Jackson, P. W. (1968). Life in Classrooms. Holt, Rinehart and Winston.
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1989). Naturalistic Inquiry. Sage.
Majidi, M. R., & Fatehi, A. (2023). Examining the Assessment of Students' Attitudes toward the Planning of Islamic Studies Courses. Research in Curriculum Planning.
Mirmohammadtabar, S. A., Akbari, H., & Sadeghi, M. (2019). Religious Indifference among Students: A Grounded Theory Study. Iranian Sociology, 20(3), 89-120.
Mousavi, S. M. (2025). Analyzing the Role of University Islamic Studies Courses in Shaping Students' Identity. Journal of Islamic History, Culture, and Beliefs.
Nayebzadeh, M., & Ghasemi, M. (2010). Exploring the Effective Factors in the Hidden Curriculum of Islamic Thoughts Course for B.A. Students: Presenting Techniques for the Betterment of the Curriculum. Journal of Educational Psychology, 1(1), 49-68.
Piri, M., & Nikpiran, M. (2014). Explaining the Dimensions of the Hidden Curriculum in Undergraduate Islamic Studies Courses in Higher Education. University Research Quarterly(26), 1-15.
Pollefeyt, D., & Richards, M. (2020). Interreligious Learning and Teaching: Unfolding Layers of Meaning in Lived Experience to Inform Possibilities for Students in Catholic Schools. Journal of Religious Education, 68(2), 141-160.
Rezaei, M., & Yousefzadeh, M. (2020). A Phenomenological Exploration of Students' Experiences of Islamic Studies Classes. Culture in the Islamic University, 10(4), 581-602.
Safari Shali, R. (2025). Evaluation of the Islamic Studies Curriculum Based on the Kirkpatrick Model and Its Effect on Students' Religiosity in Universities across the Country. Iranian Journal of Social Studies.
Salehi Omran, E., Yamani, M., & Fathi, K. (2017). Evaluating the Quality of the Curriculum of General Courses: The Case of Islamic Studies. Iranian Higher Education Quarterly, 9(2), 1-32.
Scott, J. C. (1985). Weapons of the Weak: Everyday Forms of Peasant Resistance. Yale University Press.
Van Manen, M. (1990). Researching Lived Experience: Human Science for an Action Sensitive Pedagogy. State University of New York Press.
Van Manen, M. (2014). Phenomenology of Practice: Meaning-Giving Methods in Phenomenological Research and Writing. Routledge.
