راهبردهای مدیریتی در ارتقای تفکر ریاضی: مطالعهای کیفی در بستر مدارس ابتدایی
کلمات کلیدی:
تفکر ریاضی, پرورش, استدلال ریاضی, دانش آموزان, دوره ابتداییچکیده
پرورش تفکر ریاضی در آموزش ابتدایی بستری فراهم میکند که طی آن، مهارتهای حل مسئله، استدلال، تجسم و ارتباطات ریاضی در تعامل با فرایندهای ذهنی و عاطفی شکل میگیرد. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و معرفی راهبردهای مدیریتی در ارتقای تفکر ریاضی در بستر مدارس ابتدایی مبتنی بر پژوهش چندروشی کیفی انجام شد. در بخش اسنادی، مرور نظاممند منابع علمی در پایگاههای معتبر طی سالهای 1990 تا 2024 و مطابق دستورالعمل PRISMA صورت گرفت. که پس از اعمال ملاکهای ورود و خروج نهایتاً 58 مطالعه واجد شرایط تحلیل کیفی شدند. در بخش میدانی، روش نظریه برخاسته از دادهها با استفاده از نمونهگیری هدفمند–نظری اجرا شد. مشارکتکنندگان شامل 16 نفر از متخصصان آموزش ریاضی، برنامهدرسی ابتدایی، برنامهریزان درس ریاضی و معلمان دوره ابتدایی بودند که دادههای حاصل از مصاحبههای نیمهساختاریافته آنان از طریق کدگذاری دستی تحلیل شد. یافتهها نشان میدهد فرایند پرورش تفکر ریاضی در یک شبکه گسترده از مؤلفهها و سازوکارهای درهمتنیده انجام میشود. تحلیل نهایی دادهها منجر به شناسایی و استخراج 598 کد باز، 219 زیرمقوله و 42 مقوله منجر شد. این مقولهها در هفت بُعد اساسی تفکر ریاضی شامل حل مسئله، درک مفاهیم پایه، تفکر منطقی و استدلالی، تجسم و تصور فضایی، تفکر ارتباطی ریاضی، انعطافپذیری شناختی، و درک نمادها و بازنماییها دستهبندی شدند. نتایج نشان میدهد بهرهگیری از راهبردهای آموزشی نظیر آموزش مسئلهمحور، تقویت تفکر استدلالی، توسعه گفتوگوی ریاضی، استفاده از بازنماییهای چندگانه، پرسشگری راهبردی، یادگیری مبتنی بر خطا و طراحی موقعیتهای باز یادگیری، نهتنها تحقق ابعاد هفتگانه تفکر ریاضی را امکانپذیر میسازد، بلکه پیامدهایی چندبعدی به همراه دارد؛ پیامدهایی که در ساحتهای شناختی ـ ذهنی، تحصیلی ـ آموزشی، روانشناختی ـ عاطفی، اجتماعی ـ زندگی و بلندمدت نمایان میشود. میتوان نتیجه گیری کرد پرورش تفکر ریاضی در دوره ابتدایی حاصل تعامل نظاممند میان عوامل شناختی، آموزشی، عاطفی و محیطی است. قرار گرفتن «معناسازی» در کانون این فرایند و نقش تعیینکننده معلم، برنامه درسی و محیط یادگیری، ضرورت بازنگری در سیاستهای آموزشی و طراحی برنامههای مبتنی بر فعالسازی تفکر ریاضی را برجسته میسازد. این الگو میتواند چارچوبی روا و معتبر برای ارتقای کیفیت یادگیری ریاضی و توسعه تفکر پیشرفته در سالهای بنیادین آموزش فراهم کند.
دانلودها
مراجع
Abidin, Z., Herman, T., Wahyudin, W., & Farokhah, L. (2025). Bibliometric Analysis Using VOSviewer with Publish or Perish of Computational Thinking and Mathematical Thinking in Elementary School. Journal of Educational Research and Practice, 4(1).
Al-Barakat, A. A., El-Mneizel, A. F., Al-Qatawneh, S. S., AlAli, R. M., Aboud, Y. Z., & Ibrahim, N. A. H. (2025). Investigating the Role of Digital Game Applications in Enhancing Mathematical Thinking Skills in Primary School Mathematics Students. Decision Making: Applications in Management and Engineering, 8(1). https://doi.org/10.31181/dmame8120251301
AlAli, R., Wardat, Y., & Al-Qahtani, M. (2023). SWOM Strategy and the Influence of Its Use on Developing Mathematical Thinking Skills and Metacognitive Thinking Among Gifted Tenth-Grade Students. Eurasia Journal of Mathematics, science and technology education, 19(3), em2238.
Arnon, I., Cottrill, J., Dubinsky, E., Oktac, A., Fuentes, S. R., Trigueros, M., & Weller, K. (2024). APOS Theory: A Framework for Research and Curriculum Development in Mathematics Education. Springer.
Ashrafian, N., & Salehi, K. (2022). The Effect of Transactional Analysis Training on the Components of Teacher-Student Interaction Style in Primary Education. Psychological Achievements, 29(1), 229-252.
Atabek, O., Savkliyildiz, A., Orhon, G., Colak, O. H., Ozdemir, A., & Senol, U. (2022). The Effect of Anxiety on Mathematical Thinking: An fMRI Study on 12th-Grade Students. Learning and Motivation, 77, 101779. https://doi.org/10.1016/j.lmot.2021.101779
Aydin, U., & Ubuz, B. (2024). Predicting Undergraduate Students' Mathematical Thinking About the Derivative Concept: A Multilevel Analysis of Personal and Institutional Factors. Learning and Individual Differences, 32, 80-92. https://doi.org/10.1016/j.lindif.2024.03.023
Baniasadi, A., Salehi, K., Khodaie, E., Bagheri Noaparast, K., & Izanloo, B. (2023). Fairness in Classroom Assessment: A Systematic Review. The Asia-Pacific Education Researcher, 32, 91-109. https://doi.org/10.1007/s40299-021-00636-z
Boaler, J. (2022). The Development of Disciplinary Relationships: Knowledge, Practice, and Identity in Mathematics Classrooms. For the Learning of Mathematics, 22(1), 42-47.
Boaler, J. (2023). Mathematical Mindsets: Unleashing Students' Potential Through Creative Math, Inspiring Messages, and Innovative Teaching. Jossey-Bass.
Clements, D. H., & Sarama, J. (2023). Learning and Teaching Early Math: The Learning Trajectories Approach. Routledge.
Dubinsky, E. (2022). Reflective Abstraction in Advanced Mathematical Thinking. In Advanced Mathematical Thinking Processes (pp. 95-123). Kluwer.
Er, Z., Artut, P. D., & Bal, A. P. (2023). Developing the Mathematical Thinking Scale for Gifted Students. Pegem Journal of Education and Instruction, 13(3), 215-227.
Hakkarainen, A., Holopainen, L., & Savolainen, H. (2023). Mathematical and Reading Difficulties as Predictors of School Achievement and Transition to Secondary Education. Scandinavian Journal of Educational Research, 57(5), 488-506.
Hattie, J., & Brown, G. T. L. (2024). Cognitive Processes in asTTle: The SOLO Taxonomy.
Hegedus, S. J., & Roschelle, J. (2023). The Interplay of Digital Tools and Innovative Pedagogy in the Mathematics Classroom: A Meta-Analysis of the Research. Educational Research Review, 9, 47-64. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2023.04.001
Hook, P., & Mills, J. (2022). SOLO Taxonomy: A Guide for Schools. Essential Resources Educational Publishers.
Jacobs, V. R., Empson, S. B., Jessup, N. A., Dunning, A., Pynes, D., Krause, G., & Franke, T. M. (2024). Profiles of Teachers' Expertise in Professional Noticing of Children's Mathematical Thinking. Journal of Mathematics Teacher Education, 27(2), 295-324. https://doi.org/10.1007/s10857-022-09508-4
Kooloos, C., Oolbekkink-Marchand, H., van Boven, S., Kaenders, R., & Heckman, G. (2022). Making Sense of Student Mathematical Thinking: The Role of Teacher Mathematical Thinking. Educational Studies in Mathematics, 110(3), 503-524.
Mofidian, H. (2023). The Role of Creative Thinking, Nonverbal Working Memory, and Logical-Mathematical Intelligence in Predicting English Language Learning Semnan University, Faculty of Psychology and Educational Sciences].
Monteleone, C., Miller, J., & Warren, E. (2023). Conceptualising Critical Mathematical Thinking in Young Students. Mathematics Education Research Journal, 35(2), 339-359. https://doi.org/10.1007/s13394-023-00445-1
Muhammad Zaim, G. M., Hidayat, R., Kashmir, M. K., Suhaimi, N. F., Adnan, M., & Saswandila, A. (2022). Design Thinking in Mathematics Education for Primary School: A Systematic Literature Review. Alifmatika, 4(1), 20-21. https://doi.org/10.24042/alifmatika.v4i1.876
Nufus, H., Muhandaz, R., Hasanuddin, Nurdin, E., Ariawan, R., Fineldi, R. J., Hayati, I. R., & Situmorang, D. D. B. (2024). Analyzing Students' Mathematical Creative Thinking Ability in Terms of Self-Regulated Learning. Heliyon, 10(3), e24871. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e24871
Oecd. (2023). PISA 2022 Results: What Students Know and Can Do.
Schunk, D. H. (2022). Learning Theories: An Educational Perspective. Pearson Education.
Shabani, H. (2023). Educational and Nurturing Skills: Teaching Methods and Techniques. SAMT.
Suherman, S., & Vidakovich, T. (2024). Relationship Between Ethnic Identity, Attitude, and Mathematical Creative Thinking Among Secondary School Students. Thinking Skills and Creativity, 51, 101448. https://doi.org/10.1016/j.tsc.2023.101448
Torres-Pena, R. C., Pena-Gonzalez, D., & Ariza-Echeverri, E. A. (2025). Mathematical Thinking in Preschool: Strengthening Seriation and Counting Through Problem Solving. International Journal of Early Childhood. https://doi.org/10.1007/s13158-025-00312-3
van Oers, B. (2023). The Development of Mathematical Thinking in Young Children's Play: The Role of Communicative Tools. In Teaching Mathematics as to Be Meaningful: Foregrounding Play and Children's Perspectives (pp. 1-12). Springer International Publishing.
van Oers, B. (2024). The Development of Mathematical Thinking in Young Children's Play: The Role of Communicative Tools. In Teaching Mathematics as to Be Meaningful: Foregrounding Play and Children's Perspectives. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-031-37663-4_1
Wadsworth, B. J. (2024). Piaget's Theory of Cognitive and Affective Development: Foundations of Constructivism. Longman Publishing Group.
Wang, L., Yang, J., Sun, B., Wang, D., Liu, R., He, J., & Xia, M. (2023). Influence of High-Level Mathematical Thinking on L2 Phonological Processing of Chinese EFL Learners: Evidence from an fNIRS Study. Thinking Skills and Creativity, 47, 101242. https://doi.org/10.1016/j.tsc.2023.101242
Wang, Q., & Abdullah, A. H. (2024). Enhancing Students' Critical Thinking Through Mathematics in Higher Education: A Systemic Review. Sage Open, 14(1), 21582440241275651. https://doi.org/10.1177/21582440241275651
Wu, W. R., & Yang, K. L. (2022). The Relationships Between Computational and Mathematical Thinking: A Review Study on Tasks. Cogent Education, 9(1). https://doi.org/10.1080/2331186X.2022.2098929
Zeynivandnezhad, F. (2024). Mathematical Thinking in Differential Equations Through a Computer Algebra System Universiti Teknologi Malaysia, Faculty of Education].
Zeynivandnezhad, F., Ismail, Z., & Yudariah, M. Y. (2023). Mathematical Thinking in Differential Equations Among Pre-Service Teachers. Jurnal Teknologi, 63(2).
Zivari Rahman, M., Salehi, K., Khodaie, E., Moghadamzadeh, A., & Hakimzadeh, R. (2022). Pathology of Scholastic Aptitude Search in Iran: A Systematic Review of the Literature in the Last Three Decades. Educational Measurement and Evaluation Studies, 12(39), 103-140. https://doi.org/10.22034/emes.2022.547411.2346
