یادگیری هوشمند و تحول مدیریت 3115-8900 3 شهریور ماه 1404 1404 06 01 Design and Validation of a Critical Media Literacy Model for Image-Based Social Networks (Case Study: Instagram) and Assessment of Its Impact on Users’ Cognitive Resilience Against Distorted Content طراحی و اعتباریابی الگوی سواد رسانه‌ای انتقادی در شبکه‌های اجتماعی تصویرمحور (مورد مطالعه: اینستاگرام) و سنجش تأثیر آن بر تاب‌آوری شناختی کاربران در برابر محتوای تحریف‌شده 1 19 FA سید موسی رئیسی گروه آموزشی علوم انسانی، دانشگاه ملی مهارت، تهران، ایران محمد کمالی باغستانی دکتری فرهنگ و ارتباطات، مدرس دانشگاه فرهنگیان استان هرمزگان، پردیس فاطمه الزهرا (س) و شهید بهشتی بندرعباس حسن حبیبی ماچیانی استادیار گروه علوم اجتماعی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران Journal Article 1404/02/14 <p>The present study aimed to design and validate a critical media literacy model for Instagram and examine its role in explaining users’ cognitive resilience against distorted content. This study employed an exploratory sequential mixed-method design. In the qualitative phase, semi-structured interviews were conducted with 18 experts in communication studies, media literacy, media psychology, and cultural studies. The interview data were analyzed using thematic analysis. Based on the qualitative findings and theoretical foundations, a researcher-developed Critical Media Literacy Scale was constructed. In the quantitative phase, 420 active Instagram users from Tehran were selected through multistage cluster sampling. Exploratory factor analysis, confirmatory factor analysis, composite reliability, and average variance extracted were used to assess the psychometric properties of the instrument. Structural equation modeling was applied to examine the relationships between the dimensions of critical media literacy and cognitive resilience. The results of confirmatory factor analysis indicated that the critical media literacy model consisted of five major dimensions: critical analysis of visual content, evaluation of source credibility, identification of media distortion and manipulation, awareness of platform algorithms, and cognitive reflection in response to media content. Model fit indices demonstrated satisfactory model fit (CFI=0.96, TLI=0.95, RMSEA=0.056). Structural equation modeling revealed that all dimensions had significant positive effects on cognitive resilience. The strongest effect was observed for identification of media distortion and manipulation (β=0.38), followed by cognitive reflection (β=0.33). Furthermore, the dimensions of critical media literacy collectively explained 68% of the variance in users’ cognitive resilience (R²=0.68). The findings demonstrated that critical media literacy in Instagram is a multidimensional construct that plays a substantial role in enhancing users’ cognitive resilience. Competencies related to critical analysis, source evaluation, identification of media distortions, algorithmic awareness, and cognitive reflection contribute significantly to users’ ability to resist misinformation and misleading content. Therefore, the proposed model provides a valid framework for developing media literacy educational programs in contemporary digital environments.</p> <p>هدف پژوهش حاضر طراحی و اعتباریابی الگوی سواد رسانه‌ای انتقادی در شبکه اجتماعی اینستاگرام و بررسی نقش آن در تبیین تاب‌آوری شناختی کاربران در مواجهه با محتوای تحریف‌شده بود. این پژوهش با رویکرد آمیخته اکتشافی متوالی انجام شد. در بخش کیفی، با ۱۸ نفر از متخصصان حوزه ارتباطات، سواد رسانه‌ای، روان‌شناسی رسانه و مطالعات فرهنگی مصاحبه نیمه‌ساختاریافته صورت گرفت و داده‌ها با روش تحلیل مضمون تحلیل شدند. بر اساس یافته‌های کیفی و مبانی نظری، پرسشنامه محقق‌ساخته سواد رسانه‌ای انتقادی تدوین شد. در بخش کمی، ۴۲۰ نفر از کاربران فعال اینستاگرام در شهر تهران به روش نمونه‌گیری خوشه‌ای چندمرحله‌ای انتخاب شدند. برای بررسی روایی و پایایی ابزار از تحلیل عاملی اکتشافی، تحلیل عاملی تأییدی، پایایی ترکیبی و میانگین واریانس استخراج‌شده استفاده شد. همچنین جهت آزمون روابط ساختاری میان ابعاد الگوی سواد رسانه‌ای انتقادی و تاب‌آوری شناختی از مدل‌یابی معادلات ساختاری بهره گرفته شد. نتایج تحلیل عاملی تأییدی نشان داد که الگوی سواد رسانه‌ای انتقادی از پنج بعد اصلی شامل تحلیل انتقادی محتوای تصویری، ارزیابی اعتبار منابع، تشخیص تحریف و دستکاری رسانه‌ای، آگاهی از سازوکار الگوریتمی پلتفرم و بازاندیشی شناختی در مواجهه با محتوا تشکیل شده است. شاخص‌های برازش مدل حاکی از برازش مطلوب ساختار پیشنهادی بودند (CFI=0.96، TLI=0.95، RMSEA=0.056). نتایج مدل‌یابی معادلات ساختاری نشان داد که تمامی ابعاد الگو تأثیر مثبت و معناداری بر تاب‌آوری شناختی دارند. بیشترین اثر مربوط به تشخیص تحریف و دستکاری رسانه‌ای (β=0.38) و پس از آن بازاندیشی شناختی (β=0.33) بود. همچنین ابعاد الگوی سواد رسانه‌ای انتقادی توانستند ۶۸ درصد از واریانس تاب‌آوری شناختی کاربران را تبیین کنند (R²=0.68). یافته‌های پژوهش نشان داد که سواد رسانه‌ای انتقادی در محیط اینستاگرام سازه‌ای چندبعدی و مؤثر در ارتقای تاب‌آوری شناختی کاربران است. برخورداری از مهارت‌های تحلیل انتقادی، ارزیابی اعتبار منابع، تشخیص تحریف‌های رسانه‌ای، آگاهی الگوریتمی و بازاندیشی شناختی می‌تواند توانایی کاربران را در مقاومت در برابر اطلاعات نادرست و محتوای گمراه‌کننده افزایش دهد. بر این اساس، الگوی ارائه‌شده می‌تواند به عنوان چارچوبی معتبر برای طراحی برنامه‌های آموزشی سواد رسانه‌ای در محیط‌های دیجیتال مورد استفاده قرار گیرد.</p> https://jilmt.com/index.php/jilmt/article/download/342/231